Atmosfer Nedir? Katmanları Ve Özellikleri Nelerdir?

Yer çekiminin etkisiyle Dünya’yı çepeçevre kuşatan gaz tabakasına atmosfer veya hava küre denir. Canlıların yaşayabilmesi için ihtiyaç duyulan gazlardan oluşan atmosferin, °/078,081 azot ve %20,95’i oksijenden oluşur. Karbondioksit, su buharı, neon, kripton, argon ve hidrojen gibi diğer gazların oranı ise %0,97’dir. Azot, oksijen ve asal gazlar (argon, kripton, hidrojen, neon, helyum vb.) atmosferde her zaman bulunur ve oranları değişmez. Su buharı ve karbondioksit gazlarının oranı ise yere ve zamana göre değişiklik gösterir. Örneğin Karadeniz kıyılarında su buharı fazla iken denizden uzak iç bölgelerde azdır.

Özellikle su buharı ve karbondioksit gazlarının atmosferde meydana gelen hava olayları üzerinde etkisi fazladır. Güneş ışınlarını emme ve saklama, yeryüzündeki ısının atmosfere geri dönüşünü yavaşlatma gibi özelliklere sahip bu gazların atmosferdeki oranlarında meydana gelen değişimler hava sıcaklığını etkilemektedir. Bu nedenle havadaki su buharının fazla olduğu yerlerde, hava daha yavaş ısınır ve daha yavaş soğur. Bu şekilde ısı değişimin az olması, sıcaklık farklarının da az olmasını beraberinde getirir. Aynı zamanda yağış oluşumu atmosferde bulunan su buharının oranı ile ilişkilidir.

Yer çekimi etkisiyle Dünya ile birlikte hareket eden atmosferin şekli, Dünya’nın şekline benzer. Yani atmosferin Ekvator üzerine rastlayan kısmı şişkin, kutup noktalarına rastlayan kısmı ise basıktır. Bunun nedeni, Ekvator’da ısınan havanın genişleyip yükselerek burada atmosfer kalınlığını arttırması, kutuplarda ise soğuyan havanın yoğunlaşıp alçalarak atmosfer kalınlığını azaltmasıdır. Atmosferin ortalama kalınlığının, yer çekiminin etki alanına bağlı olarak 10.000 km olduğu sanılmaktadır. Fakat yeryüzünden itibaren ortalama 180-200 km sonra, atmosferi oluşturan gazlar iyice seyrekleşmekte ve atmosferin özellikleri büyük ölçüde bozulmaktadır.

Atmosferde yüksekliğe bağlı olarak sıcaklık değişimi düzenli değildir. Atmosferin en alt katmanı olan troposferde yerden yükseldikçe sıcaklık düşer. Troposferin üst kısmında — 40 °C’a düşen sıcaklık, stratosfer katmanının üst sınırında 0 °C’a yükselir. Mezosferde — 80 °C’a düşen sıcaklık, termosferde ise 60 °C’a çıkar. Yerden yükseldikçe atmosferin yoğunluğu azalır. Örneğin deniz seviyesinden 12 km yük-seklikte 1 m³ havadaki molekül miktarı, deniz seviyesindekinin yaklaşık yarısı kadardır. Deniz seviyesin-de bulunan her 10.000 hava molekülüne karşılık, 300 km yükseklikte sadece 1 hava molekülü bulunur.

Atmosferin Etkileri:

  • İklim olaylarının meydana gelmesini sağlar.
  • Dünya’nın aşırı ısınmasını ve soğumasını engeller.
  • İçindeki hava hareketlerine bağlı olarak yeryüzünde sıcaklığın dengeli dağılmasını sağlar.
  • Barındırdığı oksijen sayesinde canlıların yaşamasına olanak sağlar.
  • Güneşten gelen zararlı ışınların yeryüzüne ulaşmasını engeller.
  • Uzaydan gelen gök taşlarının parçalanmasını sağlar.
  • Dünya ile birlikte dönerek sürtünmeden doğacak yanmayı engeller.
  • Işığı, sesi ve sıcaklığı dağıtarak bunların iletilmesini sağlar.
  • Güneş ışınlarının dağılmasını sağlayarak Güneşi doğrudan görmeyen yerlerin de aydınlanmasını sağlar.

Atmosferin Katmanları: Atmosfer; gazlar, sıcaklık değerleri, kimyasal bileşim ve fonksiyonel özelliklerine göre çeşitli katmanlardan oluşmaktadır. Atmosfer sıcaklık değerlerine göre aşağıdaki katmanlardan oluşur.

Ekzosfer: Atmosferin en üst katmanı olan ekzosferin kesin sınırı bilinmemekle birlikte, üst sınırının yerden yaklaşık; 10.000 km olduğu kabul edilmektedir. Yapay uyduların bulunduğu bu katmanda yer çekimi çok düşüktür ve gazlar çok seyrektir.

Termosfer: Mezosferden itibaren 640 km’ye kadar uzanan katmandır. Bu katmanda Güneş ışınları yoğun olarak hissedilir. Burada sıcaklık Güneşin etkisine göre 200 ile 1600 °C arasında değişir. Gazların iyonlarına ayrıldığı iyonosfer tabakası burada yer alır. İyonosferde gazlar iyon halinde bulunduğundan, iyonlar arasında elektron alışverişi oldukça fazladır. Haberleşme sinyalleri ve radyo dalgaları çok iyi iletildiği için haberleşme uyduları bu katmanda yer alır.

Mezosfer: Stratosferin üst sınırından itibaren 80 km yüksekliğe kadar olan katmandır. Yıldız kayması olarak bilinen gök taşlarının (meteor) atmosferde sürtünüp yanması ve parçalanması olayı bu katmanda gerçekleşir.

Stratsofer: Troposferin üst sınırından itibaren 50 km yüksekliğe kadar uzanan stratosferde sadece yatay hava hareketleri gerçekleşir. Su buharı bulunmadığından hava olaylarının meydana gelmediği bu katmanda dikey yönde sıcaklık değişimi yok denecek kadar azdır. Yine bu katmanda yer çekimi çok azaldığından cisimler gerçek ağırlıklarını kaybeder. Atmosferde bulunan ozon (o3) gazının yaklaşık % 90’ı stratosferde bulunur. Bu nedenle troposferin üst kısmı ile stratosferin alt kısmında, ozon gazının yoğun olarak bulunduğu bölüme denir. Ozon tabakası, Güneş’ten gelen zararlı mor ötesi (ultraviyole) ışınları süzerek canlı yaşamının devamlılığını sağlar.

Troposfer: Atmosferin en alt katı olan troposferin kalınlığı Ekvator üzerinde yaklaşık 16 km, kutuplar çevresinde ise yaklaşık 6 km kadardır. Su buharının tamamının bu katmanda yer alması nedeniyle hava olayları burada gerçekleşir. Atmosferi oluşturan gazların %75’inin bulunduğu troposfer, yer çekiminin etkisiyle en yoğun katmandır. Ayrıca yerden yansıyan ışınlarla ısınan troposferde, yerden yukarılara doğru çıkıldıkça sıcaklık azalır.



Kommentare

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.