Battani Kimdir? Hayatı Ve Eserleri Nelerdir?

Harran’ın Battan kasabasında doğan El-Battani’nin asıl adı, Ebu Abdullah Muhammed ibn Cabir ibn Sinan el-Rak-ki el-Harani el-Battani’dir. Batıda Albategrıius, Albategni veya Albatenius olarak tanınan Battani, bugün bile dünyanın gelmiş geçmiş en ünlü 20 astronomundan biri olarak kabul edilir. Babası Harran’da bir alet yapıcısı olan Battani babasının vesilesiyle astronomi aletlerini tanımış ve astronomiye merak sarmıştır.

El Battani, eserleri Latinceye çevrilen ilk Müslüman bilim adamıdır. Ayrıca astronomiye verdiği değerli hizmetlerden dolayı haritalarda Ayın ismi Albategnus (el-Battani) olarak kaydedilmiştir.

Battani’nin çalışmaları tümüyle astronomi bilimi ile ilgili olmuştur. Battani bugünkü Halep’in, 160 km doğusunda Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde 877 yılında bir rasathane (gözlem evi) kurmuş ve burada 877-918 tarihleri arasında Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişiklikleri gözlemleyerek önceki bilim adamlarının yaptığı çalışmalara katkı sağlayacak faaliyetlerde bulunmuştur. Rasathanede Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketlerini gözlemlemiş, yörüngelerini doğru bir biçimde belirlemeye çalışmıştır. Yine bu rasathanede Güneş ve Ay tutulmalarını gözlemlemiş, mevsimlerin süresini büyük bir isabetle hesaplamayı başarmıştır.

El-Battani, Rakka gözlemevinde yaptığı bu gözlemlerin hepsini 911-912 yıllarında Zic-i Sabi adlı astronomi kataloğunda toplamıştır. Kataloğu, bu konuda yazılmış en geniş ve kapsamlı eserdir.

Battani, Zic-i Sabi adıyla şöhret bulan bu eserini hazırlarken Avrupa’da henüz tarihte ilk olarak Müslümanların gerçekleştirdiği rasat/gözlem tekniği gelişmemişti.

Ünlü astronom, ekliptiğin eğimini dakik olarak belirlemeyi başarmıştır. Kendisinden beş yüzyıl sonra gelen Kopernik’in 23° 35′ olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o, 23° olarak hesaplamış, yani günümüzde bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla tespit etmeyi başarmıştır.

Yaptığı son derece ince gözlemler sonucunda Güneş yılını yani tropik yılı, 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak belirlemiştir. Bu değer gerçek değere çok yakın bir değerdir; öyle ki çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar, teknolojik aletler ve bilimsel hesaplamalar sonucunda bu değer, 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır.

880-881 yılları için bir sabit yıldızlar kataloğu hazırlamıştır. Sabit yıldızların enlem ve boylamlarını içeren kataloğunda presesyonun (Yer’in dönme ekseninin çok yavaş bir koni hareketi yapması nedeniyle oluşan hareket) yıllık değerini 54.5′ olarak belirleyen Battaniye göre Güneş’in apojesinin (bir gök cisminin yörüngesinin yeryüzünden en uzak noktası) boylamı da bu harekete katılmaktaydı. Güneş’in apojesinin boylamının Batlamyus’un gözlemlerinden bu yana 16′ 47′ arttığını bulmuştur. Bu tespiti, apoje ve perije (eliptik yörüngede dönen cismin gezegene en yakın olduğu noktan) noktalarının hareketli olduğu anlamına gelmekteydi.

Battani Ve Kıble Ölçümü: Battani, Müslümanlar için büyük önem taşıyan kıble yönünün belirlenmesi konusunda da çalışmalar yapmıştır. Çalışmalarındaki esas amaç, kıblenin farklı coğrafyalarda tespit edilmesini sağlamaktı. İslam astronomlarının çoğu hazırladıkları cizlere, usturlablara ve rub-u mıstıralara (tahta kadranlara) kıble cetvelleri eklemişlerdir. Kıble doğrultusunu ise değişik yöntemlerle belirlemişlerdi. Bunlardan biri, usturlabın arkasındaki rüzgar gülü adı ile işlenmiş levhadan yararlanarak tayin etme yöntemidir. Battani ise kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş ve boylam ve enlem farkını alıp Kıble doğrultusunu bulmuştur.

Battani’nin Hayatında Trigonometrinin Yeri: Astronominin yanı sıra matematikle de ilgilenen Battani, bu alanda da son derece önemli çalışmalar yapmıştır. Trigonometrinin gerçek mucidi olarak kabul edilen Battani, astronomi çalışmaları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmıştır. Kendisi küre ve düzlem trigonometrisi üzerine araştırmalar yapmıştır. Sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekantı gerçek anlamda ilk defa kullanan bilim adamının Battani olduğu söylenmektedir. Battani, çalışmaları sırasında bazı temel trigonometrik bağıntılara ulaşmış ve bunları astronomik hesaplamalarda kullanmıştır.

Özellikle de trigonometriyi astronomik cetvel (zic) hazırlarken çok iyi kullanmıştır. Battani’nin bir özelliği de, trigonornetrik bağlantıları bugün kullanılan şekliyle formülleştiren bir bilim adamı olmasıdır. Battani, çalışmaları sırasında bazı temel trigonometrik bağıntılara ulaşmış ve bunları astronomik hesaplamalarda kullanmıştır. Trigonometride sin x = a cos x eşitliğini bulan da yine Battani’dir.

Battani’nin hem astronomi hem de trigonometrideki özgün buluşları bu bilimlerin gelişiminde büyük öneme sahiptir. Matematikte, Yunan kirişlerini, sinüslerle değiştiren ilk kişi de Battani’dir. Ayrıca kotanjant kavramını geliştirmiş ve bunların tablosunu derece olarak vermiştir.

Battani, bilimin gerçek amacını şu esas üzerine inşa etmiştir: ‘insan, Allah’ın (cc) varlığı, birliğini, kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini başta astronomi olmak üzere, ilimler sayesinde öğrenebilir. Mesela şu görünen yıldızlar, üstünde yaşadığımız bu dünya ve dünyanın hareketleri Allah’ın (cc) varlık ve birliğinin açık bir delilidir.

Battani’nin Keşif ve Başarılarından Bazıları Şöyledir:

» Matematikte ilk defa Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan bilim adamı Battani’dır.

» Battani ilk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo düzenlemiştir.

» Battani gezegenlerin ve Ayin yörüngelerini hesaplamayı başarmış bu sonuçlara göre o zamana kadar kabul görmüş olan Batlamyus modeli üzerinde düzeltmeler yapmıştır.

» Ayın boylamda ortalama hareketini belirlemeyi başarmıştır.

» Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmeyi başarmıştır.

» Güneş’in görünen açısal çapının değiştiğini gözlemiş ve yıllık Güneş tutulma olasılığını hesaplamıştır.

» Battani Güneş yılının zamanını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak hesaplamıştır.

» Ayın tutulma derecesinin hesabı için çok güvenilir bir metot geliştirmeyi başarmıştır.

» Ortografik projeksiyon yönteminden faydalanarak küre trigonometrisinin bazı problemlerini incelemiştir.

» Geometrideki temel kavramlardan olan sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekantın tariflerini dik üçgenler üzerinde yaptığı araştırmalar ile yapmış ve bunları gerçek manada ilk defa kullanan bilim adamı olmayı başarmıştır.

» En kapsamlı astronomik cetveli yani zic’i hazırlayan bilim adamı da Battani’dir.

» Açıların Odan 90 dereceye kadar olan trigonometrik değerlerini Battani bizzat hesaplamıştır.

» Battani matematikteki çözüm yöntemlerini trigonometrik denklemlere uygulamıştır.

» Bu maddelerde bahsettiğimiz ve Battani tarafından bulu-nan tüm bu matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar Kopernik, Kepler, Tycho Brahe ve Galileo gibi ünlü bilim adamları tarafından kullanılmıştır.

Battani’nin Eserleri:

(1), Zic-i Sabi: Astronomi ve trigonometri üzerine çok sayıda kitap yazmış olan Battani’nin en ünlü eseri bir astronomi cetvelleri kitabı olan bu eseridir. 57 konu içeren bu kitap, 12. yy’da De Scienta Stellarum – Ce Numeris Stellarum et Motibus ismi ile Latince’ye çevrilmiştir. Battani, tabloların yer aldığı bu eseri hazırlamasındaki nedeni, diğer ziclerde gördüğü yanlışlık ve farklılıklardan yola çıkarak gök cisimlerinin hareketleri konusundaki teorileri iyileştirme ve sonuçları yeni gözlemlere dayanarak geliştirme olarak açıklamıştır. Bu eser Battani’nin en hacimli, en çok tanınmış ve günümüze kadar ulaşan tek kitabıdır.

Özellikle hesap ve gözlemlerin neticelerini içine alan bir almanak özelliğindeki bu eser sadece İslam dünyasında değil, Ortaçağ Avrupası’nda ve Rönesans’ın ilk devirlerinde küre trigonometrisi sahasında önemli bir kaynak olmuştur. Bu eserde, tespit edilmiş her yıldızın uzaydaki yeri, yörüngesi ve hareketleri hesaplanmıştır.

Kitabın etkisi özellikle astronomi ve küre trigonometrisinin gelişmesinde görülmüştür. Eser, yazılışından 3 yüzyıl sonra Batılılarca keşfedilmiş, 12. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar tercüme ve anlatımları önce Latince’ye, sonra da İspanyolca’ya çevrilmiştir. Battani’nin bu zici, o güne kadar yapılan bütün ziclerden daha doğruydu. Bu eserin eski bir çevirisi ise Vatikan’da bulunmaktadır. Kitabın, 20. yüzyılın başlarında Arapça aslıyla birlikte yeni bir baskısı yapılmıştır. Bu eser yalnız İslam dünyasında değil, Ortaçağ’da ve Rönensans’ta astronomi üzerinde büyük bir etki yaratmıştır.

Battâni, kuramsal astronomiden çok gözlemsel alandaki katkılarıyla ünlüdür. Battani’nin tespit ettiği ve eserinde yer verdiği dakik değerler sonraki astronomlar tarafından da kullanıldı. Kopernik bile onun gözlem değerlerini ve verilerini kullandı. Kopernik’in, 1543 yılında Güneş Merkezli Kuramı’m anlattığı ünlü kitabı De Revolutionibus’ta (Gök Kürelerinin Hareketi) Battaniye çok sayıda atıf vardır.

(2), Kitab el-Zic el-Cami’ fi Hisab el-Nücurn ve Mevazı Me-sirih el-Mürntehan (Yıldızların Hesapları ve Konumları): Yıldızların hesapları ve konumları hakkında derleme niteliği taşıyan bu eseriyle ilgili olarak İbn-i Nedim’in verdiği bilgiye göre, Battani, toplam iki zic hazırlamıştır. Ancak ikincisi (Zic-i Sahi) bilim dünyasında ve diğer bazı çevrelerde daha fazla kabul görmüştür. Biruni ve diğer astronomlar bu eserlere birinci veya ikinci zic adını vermeden sadece Zic-i Battani olarak bu eserden bahsetmeyi uygun bulmuşlardır.

(3), Kitab Ma ‘rife Metall’ el-Buruc fima beyne Erba el-Felek (Kadranda Burçların Doğuşunun Bilinmesi): Kadranda burçların doğuşunun bilinmesiyle ilgili olarak yazılmış olan bu eserinde Battani, batıl bir inanç olan 12 burcun gök küresinin dörtte birindeki doğuş noktalarından, Ay ve yıldızların doğuş yerlerinden ve Ayin tutulmasından bahsetmiştir. Battani’nin, boylamları 0°’den 360°’ye denk gelen yıldızların doğuş yerlerini gösteren cetveline benzer cetveller bugün modern astronomide kullanılmaktadır.

(4), Risalet fi Tahkik Mikdar el-İttisalat (İttisalatların Miktarları): İttisalat kelimesinin anlamı; gezegenlerin kavuşum, karşılaşma gibi konumları’dır. Bu konuyla ilgili olarak yazdığı bu eserinde Battani yıldızların ışıklarını göndermelerinden, enlemlerden ve küre trigonometrisinden faydalanmıştır.

(5), Şerh el-Makale el-Erba’ li-Batlamyus (Batlamyus’un Tetrabiblos’una Yorum)

(6), Tadil el-Kevakib (Gezegenlerin Düzeltimleri)

Bazı Alimlerin Battani İle İlgili Görüşleri: Biruni, Battani’den, çalışmalarından ve haleflerinden takdirle söz etmiştir. Şeyh Ebu Said el-Endülüsi ise, Tabakatürl-Ümem adlı eserinde, Battani’yi İslam bilim tarihinde, yıldız ve gezegenlerin hareketlerini doğru gözlemleyebilen bir alim olarak gördüğünü ifade etmiştir. Batı dünyasında Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler, Battani’yi yüksek zeka sahibi bir deha gibi değerlendirmişler, onun, İslam dünyasındaki her çeşit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduğunu belirtmişlerdir.



Kommentare

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.