Canlılarda Görülen Ortak Özellikler Nelerdir?

Çevremizdeki ve evrendeki varlıkları canlı ya da cansız olarak nitelendiririz. Bu tür nitelendirmeleri bazı özelliklere dayanarak yaparız. Örneğin beslenme, solunum, boşaltım, hareket etme, uyarılara tepki verme, uyum, üreme, hücresel yapı, büyüme ve gelişme gibi. Sıraladığımız bu özellikler canlılarda ortak görülen özelliklerdir.

A. Hücresel Yapı: Tüm canlılar hücreden ya da hücrelerden oluşur. O halde canlıların hücresel yapıya sahip olmaları onların ortak özelliklerinden biridir. Örneğin amip bir hücreye sahipken hayvan ve bitkiler çok sayıda hücrelerin bir araya gelmesi ile oluşur. Hücre; yaşama, üreme, solunum gibi canlılık olaylarının tamamını gerçekleştiren temel birimdir.

b. Beslenme: Canlılar enerji ihtiyaçlarını karşılamak, hücrelerini oluşturmak, üremek, hareket etmek ve bunun gibi tüm yaşamsal faaliyetlerini düzenlemek için beslenmek zorundadır. İster bir hücreli ister çok hücreli olsun bütün canlılar beslenir. Bitkiler kendi besinlerini kendileri üretir. Bunun için topraktan su ve suda çözünmüş mineralleri, havadan karbondioksidi ve güneş ışığını alarak bünyelerinde besin ve oksijene dönüştürür. Bitkiler gibi kendi besinini kendi üreten canlılara üretici ya da ototrof canlı denir. Hayvanlar ve bazı canlılar ise besinlerini üretemez, dışarıdan bünyelerine alır; bunlara da tüketici ya da heterotrof canlı adı verilir.

c. Solunum: İster bir hücreli ister çok hücreli olsun tüm canlılar, bünyelerine dışarıdan aldıkları besinleri ya da bünyelerinde kendi ürettikleri besinleri enerjiye çevirmek için solunum yapmak zorundadır. Canlıların yaşamak, üremek, büyümek için gerçekleştirdikleri tüm kimyasal reaksiyonlara metabolizma denir. Metabolizma adını verdiğimiz kimyasal reaksiyonlar yapım (birleştirme ya da sentez) ve yıkım (ayrıştırma ya da parçalanma) olmak üzere iki çeşittir.

Küçük moleküllü maddelerin birleştirilmesiyle meydana gelen sentez türündeki kimyasal reaksiyonlara anabolizma (anabolik reaksiyonlar) denir. Örneğin bitkilerin su ve karbondioksitten güneş enerjisi yardımıyla daha büyük moleküllü besin maddelerini (karbonhidrat) oluşturması bir anabolik reaksiyondur. Büyük moleküllü maddelerin parçalanmasıyla meydana gelen yıkım şeklindeki kimyasal reaksiyonlara da katabolizma (katabolik reaksiyon) denir. Örneğin solunum, katabolik bir reaksiyondur. Solunumla canlılar, büyük moleküllü besinleri parçalayarak küçük moleküllü maddeler ve enerji açığa çıkarır. Canlılar, bu enerjiyi tüm yaşamsal faaliyetlerinde kullanır.

Tüm canlılar, beslenme ve solunum olayları sonucunda oluşan sıvı ya da katı atık maddeleri vücutlarından atmak zorundadır. Bu olaya boşaltım denir. Bir hücreli canlılar, atık maddeleri hücre zarlarının yüzeyinden ya da boşaltım kofulu aracılığıyla dışarı atar. Çok hücreli canlılardan bitkiler, sıvı atıkları terleme ya da damlama yoluyla dışarı atarken katı atıkları da sonbaharda yapraklarını dökerek atmış olur. Yine çok hücreli canlılardan hayvanlarda boşaltım için özelleşmiş yapı ve organlar bulunmaktadır. Örneğin memeli hayvanlar su, üre gibi atıkları böbrek adını verdiğimiz organ ve yapılarla vücutlarından uzaklaştırırken katı atıkları da sindirim kanalı ile dışarı atar. Ayrıca deri, akciğer gibi organlar memeli hayvanlarda boşaltıma yardımcı olur.

d. Hareket Etme: Canlılar ister bir hücreli ister çok hücreli olsun kaçmak, beslenmek vb. ihtiyaçları için hareket etmek zorundadır. Bir hücreli canlılardan öglena, kamçısı ile hareket etmektedir. Bir hücreli canlılarda kamçı dışında yalancı ayak gibi hareketi sağlayan yapılar da bulunur. Hayvanlar bacak, kanat, yüzgeç gibi gelişmiş hareket organlarına sahiptir. Hayvanlarda hareket çoğunlukla hızlı, yer değiştirme şeklinde ve belirgindir. Bitkilerde ise hareket yavaş ve durum değiştirme şeklinde gerçekleşir. Örneğin ayçiçeği güneşe doğru yönelme hareketi yapar. Bitkiler genellikle çiçek, yaprak ve dalları ile güneşe doğru; kökleri ile suya doğru yönelir.

Canlılar gibi otomobil, alev, akarsu vb. cansızlar da hareket eder. Fakat hareket dışarıdan bir etkiyle olur. Hareket canlıların ortak özelliği olarak kabul edilir. Çünkü cansızlardan bazıları bir etki ile hareket etse bile beslenme, solunum, üreme gibi diğer canlılık özelliklerini gösteremez. Bu yüzden tek bir özelliğe bakarak bu varlık canlıdır ya da cansızdır sonucuna ulaşmak yanlış olabilir. Hareket eden tüm varlıklar canlıdır denilmez.

e. Uyarılara Tepki Verme: İster bir hücreli ister çok hücreli olsun tüm canlılar ısı, ışık, besin, avcı, ses ve bunun gibi birçok uyarıya çeşitli davranışlarıyla tepki verir. Bu tepkiler hayatta kalabilmek ve yaşamlarını düzenlemek için şarttır. Örneğin bir hücreli canlı olan amip, besin uyaranına doğru hareket ederek tepki verirken öglena ışığa doğru yönelerek tepki verir. Küstüm otu bitkisi dokunulduğunda yapraklarını katarak, ceylan yavrusu ise çitadan kaçarak korunmaya çalışır.

f. Uyum: İster bir hücreli olsun ister çok hücreli olsun tüm canlılar yaşadıkları ortamın koşullarına uyum sağlayabilecek yeteneğe sahiptir. Canlıların uyum sağlayabildikleri oranda hayatta kalma şansları vardır. Örneğin tatlı sularda yaşayan paramesyum, hücresindeki fazla suyu boşaltım kofulu aracılığı ile dışarıya atarak bulunduğu ortama uyum sağlar; böylece hayatta kalır. Kaktüs bitkisi su susuzluğa dayanabilme özelliği ile çöle, bukalemun ise renk değiştirme özelliği ile bulunduğu ortama uyum sağlar.

g. Üreme: Hiçbir canlı sonsuza kadar yaşamını devam ettiremez. Ancak bir hücreli ya da çok hücreli tüm canlılar, üreme özelliği ile soylarını devam ettirir. Bir hücrelilerde üreme, hücrenin bölünmesiyle meydana gelir. Bu tür üremeye eşeysiz üreme denir. Eşeysiz üremede sadece ana canlı vardır ve oluşan yavrular ana canlının aynısıdır. Eşeysiz üreme; bazı bitki, hayvan, mantar ve mikroskobik canlılarda da görülür. Hayvan ve bitkilerin çoğunda üremeyi sağlayan özelleşmiş farklı organ ve yapılar bulunur. Çiçeklerde dişi organ, erkek organ; hayvanlarda sperm ve yumurta hücrelerinin üremeyi sağladığını geçmiş yıllardaki bilgilerinizden hatırlayınız. Dişi ve erkek canlıların üreme hücrelerinin birleşmesiyle yeni bir bireyin meydana gelmesine eşeyli üreme denir. Bu üreme sonucu oluşan yavru ya da yavrular hem dişi hem de erkek canlıya benzer. Böylece kalıtsal çeşitlilik oluşur.

ğ. Büyüme ve Gelişme: Bir hücreli veya çok hücreli bütün canlılar büyüme ve gelişme özelliğine sahiptir. Büyüme, bir hücreli canlıların hacim ve kütlenin artmasıyla gerçekleşirken çok hücreli canlılarda ise hacim, kütle ve hücre sayının artmasıyla gerçekleşir. Gelişme ise hücre bölünmesi, büyüme, farklılaşma, doku ve organların oluşumunu kapsayan ve ergin canlının oluşmasıyla sonuçlanan bir süreçtir. Ağaç gibi çok yıllık bitkilerde sınırsız bir büyüme vardır. Hayvanlarda ise büyüme, yaşamın belirli bir dönemine kadar devam ettiği için sınırlıdır.



Kommentare

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.