Deniz Hıyarı Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Deniz hıyarı, bu adına rağmen, aslında bir hayvandır. Deniz yıldızı ve deniz kestanesinin akrabasıdır. Grek bilgini Aristo zamanımızdan 2000 yıl önce, onlara ilk kez bu adı vermişti. Bu hayvanlardan çoğu hıyara benzer ama 1000 türden bir kaçının biçimleri gerçekten son derecede acayiptir.

Deniz hıyarlarının gövdelerinin bölütleri de akrabaları deniz yıldızlarınınki gibi beşlidir ya da beşin katları kadardır. Ön uçta ağzın etrafında dokunaçlarından (tantükiiller) oluşan bir taç bulunur. Bu dokunaçların sayısı genellikle on ya da yirmidir. Bazen otuz tane de olabilir. Tipik bir deniz hıyarının uzun, hemen hemen silindir biçimindeki gövdesi altta biraz yassılaşabilir. Burada uzunlamasına beş ambulakral hareket kısmı vardır. Her birinde iki sıraya da daha çok boru-ayak bulunur. Çoğu zaman bu boru-ayaklar alttaki oluklardan üçünün üzerine dağılmıştır ve denizin dibinde sürünmek için kullanılır. Yukarıda, sırtta dizili olan boru ayaklar ufaktır ve sayıları da daha azdır. Bunlar çoğu zaman yozlaşmıştır. Birkaç türde ise boru-ayaklar tamamıyla ortadan kalkmıştır.

Deniz hıyarlarının çoğunun boyu 7.50-10 santimle 30 santim arasıdır. Ama birkaçı 60-90 santim olabilir. Genellikle deniz hıyarları tek renktir. Bazen alt kısımları daha açık olabilir. Bazen üstlerinde koyu benekler de bulunur. Deniz hıyarlarının renkleri çoğunlukla kurşuni, kahverengi siyah ya da bazı mor tonlarındadır. Kırmızı ve turuncu olanı pek enderdir. Ama küçük çamuru gömülen türler pembe ya da menekşe rengi olabilir. Beş takımı vardır. Bunlar temel olarak dokunaçları ve boru-ayakları bakımından farklıdır. Deniz hıyarları bütün denizlerde, genellikle 18 metreden daha derin olmayan yerlerde bulunur. Ama birkaç türü 9900 metreye kadar olan derinliklerde yaşar. Bir iki tür de baharda deniz iyice çekildiği zaman kıyıda görülebilir.

Deniz hıyarları genellikle denizin kumlu dibinde sürünerek dolaşırlar. Bazıları kuma gömülür. Bu kuma gömülen türlerden bazılarının vücutlarının iki ucu da yukarı dönüktür. Böylece hayvan daimi olarak (U) biçimini alır. Böylece ağız ve dokunaçlar beslenme için yüzeyde kalır. Arka uç da boşaltım maddelerinin boşaltılması içindir. Bazı kuma gömülen türlerin yüzeye doğru kıvrılan uzun bir kuyrukları vardır. Boşaltım bununla yapılır. Bir deniz hıyarı olan Tayon, vücudunun orta bölümünü kuma gömer ve bu işi ancak bir-kaç saatte başarabilir. Diğerleri ise daha geleneksel yöntemler uygularlar. Örneğin kuma başüstü dalarak birkaç dakika içerisinde ortadan kaybolanları vardır.

Palodina, deniz hıyarı türünün gövde biçimi normal şekilden çok farklıdır. Bu hayvanın şişkin bir vücudu vardır, hem ağzı hem de anüsü uzun bir çapın ucundadır. Bu sap, vücudun üç-dört katı uzunlukta olabilir. Bazı deniz hıyarları yassıdır, vücutlarının etrafında da dikene benzeyen uzantılar bulunur. Bu halleriyle bastırılıp kurutulmuş bir çoban püskülü yaprağına benzerler.

Diyomedya, daha çok iri bir salyangozu andırır. Hemen hemen bütün deniz hıyarları suyun dibinde yaşarlar ama bir tür, yani aspera, yassı gövdesiyle denizde bağımsızca yüzer. Açık deniz hıyarı ise on iki koluyla bir ahtapot gibidir ve herhalde suyun yüzeyine yakın bir yerde yüzer. Bu tablonun diğer ucunda ise çok acayip bir derin deniz hıyarı vardır. Karanlık sever yuvarlak hıyar diye tanımlanan bu hayvan adeta dev bir keneye benzer. Vücudu yuvarlanmış yumurta biçimidir ve kıvrık iki (parmağı), vardır. Bunlardan biri deriyi diğeri de geriyi işaret eder.

Deniz hıyarlarının çoğu en alttaki üç ambulakral bölütte karın boru-ayaklarını kullanarak denizin dibinde dolaşırlar. Bazılarının boru-ayakları yoktur. Bunlar biraz da yer solucanını andıran bir şekilde vücut kaslarını kasıp gererek hareket ederler. Buna yardımcı olabilmek için dokunaçlarıyla yeri tutabilirler ve derilerindeki iğnelerden (spikül) yararlanırlar. Bu iğneler mikroskobik kireçli çubuklar ve levhalardır. Çoğu zaman biçimleri pek hoştur. Çubuklar dallı olabilirler yatla çıpalar oluşturur. Levhalar delikli olabilirler ya da tekerlekler, sepetler veya masalar meydana getirirler. İğnelerin çoğu deniz hıyarının derisini sertleştirir, böyle deniz dibine tutunabilmesini sağlar. 7.50 santim boyunda bir deniz hıyarının derisinde 20 milyona yakın iğne bulunabilir.

Deniz hıyarları ufak bitkiler ve hayvanlarla veya birikimlerle beslenirler. Yani parçalanan ölü hayvan ve bitkilerin küçük parçacıklarıyla. Avrupa’da çok bulunan bir tür olan Taş deniz hıyarı, başka hayvanların kayalarda açtıkları oyuklara girer ve beslenmek için dokunaçlarını dışarı uzatır. Dokunaçlar yapışkandır ve suda yüzen küçük bitkilerle hayvanlar bunlara yapışır. Sonra her dokunaç sırayla ağıza doğru bükülür. Yapışmış besin yalanarak alınır. Bu tıpkı parmağımıza reçel sürüldüğü zaman bunu yalamamıza benzer. Adi deniz hıyarı gibi diğer bazı türlerde sadece kısa dokunaçlar vardır.

Hayvanlar bunları yerden kum ve çamur alarak ağızlarına götürmek için kullanırlar. Deniz dibine gömülen hıyarlar ise yeri kazarlarken sadece kum ya da çamuru yutarlar. Bunun içindeki yenilebilecek maddeleri sindirirler, geri kalanını atarlar. Mercan resifleri üzerinde yaşayan deniz hıyarlarıyla ilgili incelemeler 0.404 dönüm-de 2000 hayvan bulunabileceğini göstermektedir. Bu deniz hıyarları topluca her yıl 60 ton kum yiyip boşaltırlar.

Deniz hıyarlarının çoğu yumurtalarını ve spermlerini suya bırakırlar. Yumurtalar burada döllenir. Sonra gelişerek suda bağımsızca, yüzen ve (orikülarya), diye tanımlanan larvalar halini alır. Orikülarya yarı saydam, peltemsi bir larvadır, Biçimi, düzensizdir, sanki çok katlanmış gibi durur. Orikülaryanın birkaç lobu ya da kolu ve ortasında da basit bir barsağı vardır. Gövdenin ve kolların etrafında tüylerden (kirpik-sil) oluşmuş, hiç kesilmeyen bir bant bulunur.

Larvanın suda ilerlemesini bu kirpikler saklar. Daha sonra kollar içeri çekilir ve gövde fıçı biçimini alır. Kirpikler de bunun etrafında fıçı çemberlerini hatırlatan daireler oluştururlar. Sonra iki yanlı simetrik olan larva, ileriye doğru dümdüz yüzeceği yerde, bir topaç gibi dönmeye başlar. Bir süre sonra dibe çöker. Beş dokunaç çıkar ve simetri-ışınsala dönüşür. Larva küçük bir deniz hıyarı halini alır, Bazı dişi deniz hıyarları yumurtalarının her birini sırtlarındaki ayrı ayrı keselerde taşırlar. Bazılarının ise daha büyük keseleri vardır ve bunların her birinin içine birkaç yumurta yerleştirilir. Yumurtalar keselere ya da ceplere dokunaçlarla itilir. Birkaç türde ise dişiler yumurtalarını vücutlarının içinde kuluçkaya yatırırlar. Bir başka türde ise dişi yumurtaları karının içindeki özel keselerde taşır.

Deniz hıyarlarının baş düşmanları, herhalde, deniz yılanlarıdır. Ama onları deniz dibinde beslenen balıklar da yerler. Fakat deniz hıyarlarının sert, kaygan derilerinden başka türlü savunma yöntemleri de vardır. Bazıları zehir çıkarır. Bazıları anüslerinden yapışkan beyaz iplikler püskürtürler. Balıkçılar bu yüzden forskali türünü (pamuk ören), diye tanımlarlar. İplikçikler bağırsaktan uzanan ince borulardır.

Deniz hıyarına saldıran hayvana sarılırlar ve bir kere kullanıldıktan sonra da tekrar geri çekilemezler. Deniz hıyarı sadece yeniden birtakım boru oluşturur. Bazı deniz hıyarları iç organlarının tümünü saldırgana fırlatırlar. Sonra yenisini geliştirirler. Ama iri deniz hıyarları, bütün bu hoş olmayan niteliklerine rağmen, Uzak Doğu’da ve kuzeybatı Avustralya kıyılarının açıklarında avlanır, ya çiğ çiğ yenir ya da kaynatılarak kurutulur. Sonradan bunlarla “trepang” veya (beche de mer), adlı yemekler yapılır.

Ortak yaşayan hayvanlar konusunda en çok dikkati çeken örneklerden biri de deniz hıyarlarıyla inci balığıdır. Deniz hıyarlarını ev olarak kullanan hayvanlar yalnız bu balıklar değildir. Çift çenekli birkaç acayip yumuşakça da bazı türler deniz hıyarlarının bağırsağında yaşar. Japonya dolaylarındaki denizlerde yaşayan bir çift çenetli olan Devonya’da ayak bir emme kapçığı oluşturur. Yumuşakça da bunu kullanarak bir (otostopçu), gibi deniz hıyarının yüzeyine yapışır. Japonya dolaylarında asalaklığı korkunç derecelere varan bir sümüklüböcek de yaşar. Sümüklü-böcek solucana benzer. İyice de çöreklenir. Açıldığı zaman uzunluğu 1.20 santimi bulur. Buna karşılık, ona konaklık eden deniz hıyarının boyu ise sadece 10 santimdir.

Yorumu Gönder