İbn-i Baytar Kimdir? Hayatı Ve Eserleri Nelerdir?

Babası eczacı olan İbn-i Baytar 1197 yılında Endülüs’ün Malaga şehrinde doğmuştur. Gerçek adı Abu Muhammad Abdullah İbn Ahmad Dhiya al-Din al-Andalusi al-Malaqi olan İbni Baytar, botanik bilimini ilk olarak Abu al-Abbas al-Na-bati yani bilinen adıyla İbn Rumia’dan öğrenmiştir. Adı, şifalı otlarla ilgili yazılar yazan’ anlamına gelir.

Ortaçağın en büyük botanikçi ve eczacısı olan İbn-i Baytar 20 yaşına geldiğinde yolculuklar yapmaya başlamıştır. Amacı şifalı bitkiler bulmak ve bunlar hakkında bilgi edinmek olan İbn-i Baytar Yunanistan, Avrupa, Anadolu (Antalya, Antakya, Diyarbakır vs.), Kuzey Afrika, Şam ve Mısır’a gitmiştir. Mısır’da, Eyyübi Sultanı Al-Kamil’in emri altında şifalı otlar uzmanı olarak çalışmaya başlayan İbn-i Baytar, kralın ölümünün ardından Şam’da ikamet eden oğluna hizmet etmeye devam etmiştir.

Orada bitkiler üzerinde çalışmalar da yapmaya başlayan âlim, Şifalı otlarla hekimlik konusunda uzman olmuştur. Aynı zamanda bitkileri araştırmak üzere çıktığı seyahatlerde yanında çalışan İbn Abi Usaibia’ya da öğretmenlik yapmıştır. İbn-i Baytar hayatı boyunca yaptığı yolculuklarda dünya çapında tanınmış bir kişi haline gelirken diğer yandan şifalı otlarla ilgili derin bir bilgiye de sahibi olmuştur.

Araştırmalarında 200 tanesi daha önce hiç tanımlanmamış olmak üzere, diğer alternatif bitkilerin yerine kullanılabilecek toplam 1400 medikal bitkinin tanımını yapmıştır. Ayrıca daha önce keşfedilmemiş birçok bitki türünü de keşfetmiştir. İbni Baytar çalışmalarında samimiyeti ve doğruluğu esas almış ve deneye dayanan bilimsel metodoloji yöntemini izlemiştir. İbni Baytar zararlı otları, ürünlere verdikleri zararlara göre toplayıp sınıflandıran ilk bilim adamıdır.

Ünlü Kitabı (Baytarname): İbni Baytar 1400 civarında bitki ve ilacı anlatan ‘Baytarname’ adlı eseriyle, 16. yüzyıla kadar kaynak eser olmuştur. Bu bitkilerin ve ilaçların ismini, madde ve reçeteleriyle kullanılış tarzını anlattığı bu eser o çağın bütün farmakoloji malzemesini ihtiva etmiştir. Arapça olarak kaleme aldığı eseri 2330 paragraf ve 1400 kadar drogdan oluşmaktaydı. Bunlardan 200 kadarı daha önceki tedavi kitablarında bulunmamaktaydı.

Tamamen modern metotlarla kaleme aldığı bu eserde hangi bitkilerden hangi ilaçların yapılabileceğini anlatan İbn-i Baytar bunları kitabında alfabetik olarak düzenlemiştir. 16. yüzyıla kadar sahasında rakipsiz kalan eser, 1758’de yeniden yayınlanmıştır. 19. yüzyıla kadar da temel başvuru kitapları arasında yerini almıştır. Bu yüzyıllarda hemen her tıp kitabında ilaçlarına yer verilen Baytar’ın bu büyük eseri Osmanlı’nın ilk dönemlerinde de en önemli kaynak özelliği taşımıştır. (Baytarname) Osmanlılar döneminde Türkçe’ye çevrilmiş, Batı’da Bizans ve diğer Batılı alimlerinin faydalandıkları bütün kaynaklar da yine bu eserin etrafında dönüp dolaşmıştır.

Farmakoloji ve İbni Baytar: İbn-i Baytar bütün bu vasıflarının dışında aynı zamanda çok ünlü bir farmakologtur. Said Hassan, İbn-i Baytar için botanik ve farmakoloji konusunda Müslüman bilim adamlarının en büyüklerinden ifadesini kullanmıştır.

Gerçekten de İbn-i Baytar, Yunanlı fizikçi, botanikçi ve farmakolog Pedanius Dioscorides’den modern çağa kadar olan dönemde yetişmiş olup eşsiz bir üne sahip olan çok büyük bir farmakologtur. İbn-i Baytar, bitkilerden ilaç elde etme konusunda hiç sınır tanımamış, ilaçlara kaynak olarak aynı zamanda hayvanları ve metalleri de kullanmayı başarmıştır.

İbn-i Baytarın Diğer Eserleri: İlaç ve Besinler indeksi adıyla bir kitap daha hazırlamıştır. 1291 yılında basılmış olan bu eser, metallerden, bitkilerden ve hayvanlardan elde edilen basit ilaçların alfabetik sırayla yazılmasından oluşmuştur. Bazı ilaçlar Yunan ve Arap kitaplarından alınmış olup diğerleri alimin kendi çalışmalarından elde ettiği bilgilere dayanıyordu. Bu eser Latince’ye çevrilmiş ve Batı için Rönesans dönemine kadar referans niteliği taşımıştır.

George Sarton (Bilimin Tarihine Giriş), adlı kitabında, İbni Baytar bu kitabı kolay kullanılabilmesi için alfabetik sıraya göre düzenlemiştir ilaçların isimlerini değişik dillerde de listelenmiştir demiştir. Avrupalılar Rönesans dönemine kadar bu kitaba güvenilir bir kaynak olarak bakmışlardır.

İbni Baytar (Kitab al-Mag-hni fi al-Adwiya al-Mofrada), adlı eserini ise özellikle doktorlar için hazırlamış, organları etkileyen hastalıkların tedavisinde kullanılacak ilaçlardan maksimum fayda sağlanmasını amaçlamıştır.



Kommentare

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.