Kaya Nedir? Nasıl Oluşur?

Kayalar ve külteler, yerkabuğunu oluşturan her birinin yapısı kendi içinde aynı, büyük, katı kütleler. Kayalar kumtaşı gibi pekişik, kum gibi gevşek ve ince taneli olabilir. Kayalar konusunda çalışan Jeoloji dalı petroloji adını alır.

Kayalar mineralerden oluşur. Ancak bir kaya genelde birden çok mineralin karışımıdır; bu nedenle de kesin bir bileşimi olmayan heterojen bir yapıdadır. Örnek olarak granit kayası feldispat, kuvars ve mika (biyotit ve amfibol) minerallerinin heterojen karışımıdır.

En saf sayılabilecek mermer kayasında kalsit minerali yanında çok az da olsa değişik renkler, damarlar oluşturan başka mineraller bulunur. Kayaların yapısına giren minerallerin içindeki elementlerin başında oksijen gelir.

Yer kabuğunun yaklaşık olarak % 50’si oksijendir. Bunu % 26 ile silisyum izler. Ondan sonra % 7 ile alüminyum, % 4 ile demir, % 3 ile kalsiyum, % 2,5 oranı ile sodyum ve aynı yüzde oranı ile potasyum gelir. Öteki elementlerin bulunuş oranı daha azdır. Oksijen silisyumla, silis adını alan silisyum dioksit oluşturmuştur.

Öteki elementlerin de oksijenle birleşme ürünü oksitlerdir. Metal oksitlerle silis birleşerek silikatları meydana getirmiştir. Kayaları yapan mineraller arasında silis ve silikatlar birinci sırayı alırlar; ikisi birden kayaların % 95’ini oluştururlar.

Kayalar püskürük kayalar, tortul kayalar ve başkalaşım kayaları adını alan üç sınıfa ayrılır. Püskürük kayalar, magma’nın soğuması ile oluşmuşlardır; yapılarında silis ve karmaşık silikatlar vardır.

Püskürük kayalar tüm kayaların birincil kaynağıdır. Tortul kayalar ufalanıp dağılan ya da ayrışan kayaların küçük parçacıkların ya da sularda çözünmüş minerallerinin çökerek biraraya gelmesi ile oluşurlar. Böylece çökelme mekanik ya da kimyasal olabilir. Ayrıca çöken maddeler inorganik ya da organik yapıda bulunabilirler.

Tortul kayalar genel olarak katmanlı yapıdadırlar. Mekanik çökelme ile oluşanlara örnek olarak kumtaşı, kimyasal çökelmelere örnek olarak tuz yatakları verilebilir. Bazı kireçtaşı türleri ile taşkömürü ve linyit organik kökenli çökellerdir.

Tortul kaya katmanları arasında fosiller bulunabilir. Başkalaşım Kayaları, türlü kayaların yeraltında sıcaklık, basınç ya da kimyasal etkenlerle değişmesi, başka yapılar kazanması ile meydana gelir. Püskürük kayalar, tortul kayalar ve hatta daha önce başkalaşım geçirmiş kayalar da aynı etkenlerle yapılarını ve terkiplerini değiştirebilirler.



Kommentare

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.