Yanardağ Nedir? Nasıl Oluşur?

Yanardağ, volkan, yerkabuğundaki yarık ya da çıkış deliğinden yeryüzüne yükselen magma ve yanındaki maddelerin püskürdükleri yer magma püskürmeleri. Bu magmanın dış püskürmesi ile gerçekleşir; püskürme büyük bir enerji ile ve patlama biçiminde olabilir.

Fışkıran magma, ya da lav  atmosfer ile karşılaştıktan hemen sonra soğuyarak değişik biçimlerde katılaşır. Delikten çıkıp delik çevresinde katılaşarak biriken magma (lav) özgün yanardağ konisi‘ni oluşturur.

Bu koninin tepesinde krater denilen bir çukur çanak ve ana çıkış deliği vardır. Yerin derinliklerindeki magma ile yeryüzünü birleştiren magma çıkış eksenine baca denir. Bazı yanardağlarda sönmüş Erciyes yanardağında olduğu gibi ana baca ve krater yanında ikincil koni, baca ve kraterler de olabilir.

Uyku durumunda olan sönmüş yanardağlarda çıkış deliği katılaşmış lavların oluşturduğu bir tıkaçla kapanmıştır. Yurdumuzda etkin yanardağ bunun yerine eskiden etkin iken sonra sönmüş yanardağlar vardır.

En ünlüleri Erciyes, Nemrut, Süphan, Büyük ve Küçük Ağrı dağlarıdır. Yanardağlar, püskürme ya da patlama şiddetlerine göre sınıflandırılır. Artan püskürtme şiddetlerine göre bu sınıflar, Hawaii tipi, Strombold tipi, Vulkano tipi Vezüv tipi ve Pele tipi olarak sıralanırlar.

Genel olarak yanardağlar yeryüzünde deprem kuşağı denilen sismik etkinliklerin sürdüğü kuşak içinde bulunurlar. Özellikle tabla kenarlarında sıklıkla yer alırlar.

Okyanus derinlikleri ile yüksek dağ dizilerini birleştiren kuşaklar yanardağ etkinliklerinin çok olduğu bölgelerdir. Okyanus ortası sırtlarında, derinlerden gelen magma, yerin manto katmam içinde yükselerek tablaların çöken kenarlarının üstlerine eklenir.

Tablaların birbirine girerek çarpıştığı dağ bölgelerinde ise, yerin birçok kilometreye varan derinliklerinde, tablaların geri çekilmiş kenarlarından uçucu maddeler (gazlar-buharlar) yükselir.

Bunlar yüksek sıcaklık nedeni ile büyük basınçlara ulaşırlar. Bu basınçla magmayı da sürüklerler; magma içine sızıp onu köpürterek birlikte, üst tablanın yarıklarından, deliklerinden dışarıya doğru püskürerek yanar dağları oluştururlar. Olay iyice çalkalandıktan sonra kapağı açılan gazoz şişesi içinden sıvı-gaz karışımının dışarıya fışkırmasına benzer.



Kommentare

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.